De man op dit schilderij is hoogstwaarschijnlijk Lucas de Heere hij was de architect van het Aytta Godshuis, ook schilderde hij in opdracht van Aytta in 1564      Zicht op de stad Gent    met daarop het wapen van Viglius van Aytta de gouden korenschoof. 

1912

2020

1912

2020

De geschiedenis van het Aytta-Godshuis.

Swichum is maar een klein dorp. In 1958 telde het 85 inwoners en mogelijk thans nog minder. Het dorp geniet bekendheid door de op Barra-huis geboren Wigle van Aytta, beter bekend als Viglius van Aytta (1507-1577). De familie stamt uit Swichum waaraan de boerderij Aytta - State nog herinnert. Viglius klom op tot één der hoogste ambten in de Nederlanden. Hij had daarnaast nog vele nevenfuncties die hem veel geld opleverden. Overigens hielden zijn uitgaven gelijke tred met de inkomsten.

Hoewel Viglius na zijn 12^e levensjaar slechts vijfmaal Friesland bezocht, was hij uitstekend met de situatie in het "Heitelân" op de hoogte.

In 1572 stichtte Viglius het Aytta Godshuis in Swichum. In dit gasthuis waren zeven kamers bestemd voor ouden van dagen die niet meer in hun eigen onderhoud konden voorzien. Behalve gratis onderdak, kregen de bewoners viermaal per jaar een bedrag om voedsel en kleding aan te Schaffen. Verder waren er aanvullende emolumenten en voorwaarden, in een reglement vastgelegd.

Voor de teltaling van de kosten verbonden aan het onderhoud van de bejaarden had Viglius een som geld gestort, hetgeen een eeuwigdurende rente van 1000 goudguldens per jaar opleverde. Dit bedrag kwam van de pachtopbrengst van een stuk land in Het Bild onder St. Jacobi - Parochie.

Eigenaar van de zgn. Bildtlanden was voorheen Keizer Karel V. en later zijn erven. Na de reformatie werden gedeputeerde Staten van Friesland eigenaar van deze landen. De rente, die weliswaar afkoopbaar was, bleven de Staten van Friesland betalen.

Het bestuur van het Gasthuis was in handen van het geslacht van Aytta bij erfopvolging. Dit geslacht is echter uitgestorven en eind 18^e eeuw kwam het in handen van de familie Cammingha.

Nadat twee takken uit dit geslacht nog hadden gekibbeld over de vraag wie van hen het bestuur moest uitoefenen, werd duidelijk afgesproken, dat beide dit zouden doen in de verhouding 2/3 - 1/3 deel van het Gasthuis. In de 119^e eeuw komen we deze verhouding weer tegen, maar dan blijkt de situatie drastisch gewijzigd. In plaats van beheer van het Gasthuis wordt dan gesproken over eigendom. Voor 2/3 deel was eigenaar Jhr. Nicolaas de Rotte, woonachtig te Brussel en voor 1/3 deel Mr. Baron B. F. van Heemstra van Froma en Eibertsburen te Leiden. Verder blijkt de eeuwige rente"van 1000 gulden te zijn verdwenen en tot nu toe heeft niemand kunnen achterhalen hoe en op welke wijze de betaling zijn geëindigd. Voortaan moesten de bewoners van het Gasthuis voor hun eigen kostje zorgen en zelfs huur betalen.

De zaak kwam in 1867 aan de orde bij het gemeentebestuur van Leeuwarderadeel, omdat het gebouw ernstige tekenen van verval vertoonde en zelfs gevaar voor instorting opleverde. Met toestemming van de Raad hebben B. en W, getracht het gebouw aan te kopen en te bestemmen voor het dorp Swichum of de gemeente. Men mocht hoogstens ʄ 750,- voor de aankoop besteden. Voor de bemiddeling werd de hulp ingeroepen van de Leeuwader notaris H. Horatius van Alberda. De eigenaren voelden wel voor verkoop aan de Gemeente, doch Van Heemstra stelde onder meer de voorwaarde dat na herstel zijn aandeel niet aan de mede eigenaar doorverkocht mocht worden. Dat blijkt een vreemde bokkesprong te zijn geweest, want binnen vier maanden had hijzelf zijn aandeel aan de mede eigenaar overgedragen! Jhr. De Rotte aarzelde zolang om tot definitieve verkoop over te gaan, tot dat de Gemeente zich opgemerkt zal de vraag eigenaar of bestuurder van het Gasthuis wel een rol in die aarzeling hebben gespeeld.

Overigens was in augustus 1867 de Gemeente anderszins tevreden gesteld. Een deel van het Gasthuis was gesloopt en voorts waren enige herstellingen aan het gebouw verricht, aldus een raadsverslag.

Bovenstaande hebben we grotendeels ontleend aan een uitgebreid onderzoek van de Groningse hoogleraar Dr. E. H. Waterbolk, M. M. V. Dres. S. H. Bos, in hun boekje "Vigliana", bronnen, brieven en rekeningen betreffende Viglius van Aytta (Groningen 1975). Jammer genoeg hebben zij de raadsverslagen van Leeuwarderadeel niet geraadpleegd waardoor hun verhaal iets anders luidt.

In 1878 verkocht aan Mr. L. G. Verver te Leeuwarden, later te Wateren. Hij heeft het gebouw niet kunnen redden. Na zijn dood is het Gasthuis in 1912 verkocht aan twee timmerlieden die het gebouw hebben gesloopt en de terp waarop het gebouw stond afgegraven. Het onbebouwde perceel werd verkocht aan Mr. J. J. Baron Hangest d'Yvoy en de gecombineerde Hervormde Gemeente van Goutum en Swichum.       

S. Grijpstra